Civilno Hakajengo Miškipe

Rodipe

Anna Mirga-Kruszelnicka and Elżbieta Mirga-Wójtowicz

Romengo Mishkipe ki Polska

Avguni vorba

E Romen ki Polska isi etnikano minoritetengo statuso. Ki vrama kotar e 2011 bersh palik e manushengo genibe1, 16.723 Polskake beshutne/themutne/ phendine kaj si membrora thaj avena kotar e Romano etnikano minoriteto; sar te si, sar so phenen e na oficijalno vakeripa, adari/ko them/ isi pashe 25 milje Romane manusha.2 Buvleder vakerdo, e Roma Polskatar si ulavde ko pandz grupe: Roma Polskatar, Karpatijakere Roma (Bergitka Roma), Kalderashora, Lovara, thaj Sinti.

E Roma Polskatar thaj e Bergitka Roma, si duj majbareder Romane grupe, von pe nakhle bersha kelde bari rola pe vazdipasko civilno gindipe/minsa/. Dzi ko 1960 berhipa, e Roma egzistirinena ko socialno thaj politichko thana sar kotor katar e themeskere javereder obligatorno thaj restriktivno politike. Akana pe momento, o Romano mishkipe ki Polska si telal e konstantno vazdipe/bajrovipe/; E Romane elite si organizirime, godzaver, lena sama trujal olengere vorbisaripe thaj kompromisora, resljarena peske ciljora /kerena negoshijacije/ te resljaren lacheder kondicje ko khetanutno dzivdipe thaj kooperacija.

Numa/tunchi/, o vazdipe pe Romani kultura, integracija thaj e Romano intelegencijako bajrovipe bibahtake dzala vast telal e vast e negativno socio-economikane proceseja, sar so si te phenas i socijalno eksluzija vi marginalizacija, stereotipija vi preducije, sar thaj sa bareder numero kotar e agresivno thaj/vaj bimangipaskere vakeripa. I Romani komuniteta mujil sar te si ki majkovli pozicija mashkar e sa etnichko thaj nacionalno minoritetija ki Polska. Akala problemija si vakerde thaj vazdime kotar e Romane liderengi rig thaj kotar e aktivistora.

Historijako Avipen/Rezime/ – kotar e mashkarutne shelbershipa dzi pe Romengo Holocaust

O avgo evidenti /sikaviba/ khana e Polskake Roma avile, shaj te dikhel pes kotar e anglune 15-to selbershipe.3 E resljarde arhivirime dokumentora dena sugestija kaj e Roma avile ki Polska kotar e Teluni thaj Chacherigeskeri Europa – e Bergitka Roma, avile katar e Karpatijakere Plaina thaj kotar i Bari Ungikaki umaljin; E Roma Polskatar avile nashindoj taro viktimizacije kerdine ko Njemco pe 16-to shelbershipe; dzi kote palem e Kalderasha thaj e Lovara avile kotar e Transilvania thaj o Vlahisko region.

Ko mashkar kotar o 17-to shelbershipe, e Polskake bare raja tretirinena sine e Romen sar komunitete so trubuj te pokinen takse thaj nominirel olen anaveja »Gypsy thagara« vaj »bare raja/lordora« ciljosar te shaj te ispiden bareder zor thaj kontrola pe olengero achovibe ko jekh than/beshipe/ thaj pe olengere aktivitetija; e avgo duj dokumentirime »bare raja« sas e Roma kola so palik adava sine nominirime kotar e Polskako aristokrato sar predominantno.4

Palik e Avgo Lumako Maripen, sikavde pes praktike te keren pes tharipa vaj palem »Gypsy thagra« savi so praktikuinela pes sine, numa sar doshalipe/rezultato/ kotar e korkorutni-proklarimi monarhija, kerdini kotar e Kwiek familija ki Kalderashengeri grupa. Ko 1930 bersh, o Michał Kwiek phendas avri savorenge kaj vov si »thagar sa e Gypsies«, ko 1937 bersh, o Janusz Kwiek, kova si manush so avela kotar e phurani kherutni beshipaski familija Kwiek, sine mukatinorisilo/krunisarimo//oficijalno nominirimo/ »sar Gypsies thagar« kotar e orthodoksno rashaja ki ceromonijalno khedin astardi pe Polskako Armijako Stadiono ki Varshava, kote so avile gavernoskere reprezentatora.5 Thaj palik adava so sine baro publiciteto, i Kwiek monarhija na sine reprezentativno ja palem prepindzardi kotar e Polskare Romendar.

unknown | Program of coronation celebrations of the Polish King of Gypsies (1937) | printimo materijali | Polska | 1937 | Rom_10086 Licensed by: Adam Bartosz | Licensed under: CC-BY-NC-ND 4.0 International | Provided by: Adam Bartosz – Private Archive

Dzi pe avgo kotor katar e 20-to selhbershipe, e Roma nakhle trujal e kerdine ekonomikane droma, butivar motivirime tari dar kotar zorasar /forsirime/ beshipaja thaj kerdi viktimizacija, thaj dujto dosh sine e andine zurarde antigypsy zakonora. I Romani viktimizacija resljardas peski kulminacija ko Nacistichko Njemco, pe 1935 bersh khana ko Ninberg-eskere Zakonora si chuvde e Roma (khetane e Zidorencar) te oven savore nashalde/hasarde/. Von sine pandavde/ko bar/ khetane e Bibolencar/Zidoncar/ ko getora, pangle pe logora thaj mudarde tasavde e gasosar ko gasno sobe/kameri/ trujal i Evropa. Buteder Roma mule ko angali averencar ko masovno mudaripa, sar te phenas kodola ko Szczurowa vaj Borzecin.

O Auschwitz-Birkenau Nazi mudaribasko kampo si specijalno mudaripasko than– kote so mashkar e 1943-1944 bersh kerdo si vi da jekh specijalno »Gypsy sub/doperdo/-kampo« (Zigeunerlager). Upre-tele savore kotar e totalno 23 milje registririme Roma mule ko KL Auschwitz-Birkenau vaj palen ko javera kampora. I paluni grupa kotar e pashe 3 milje Roma sine mudarde gasosar ki rachi kotar e 2-to Auvgusto, pe 1944 bersh; avdive, 2-to Avgusto si lendino sar simbolichno Memorijalno dive pe Romano Holokausto.

Najindoj them vaj javer institucionalizirimi forma kotar e socijalno organizacija te reprezentirinel peskere interesija, E Romen naj sas shajdipe te kerel dikhiba te genavel peskere hasarde viktimen/zhertven/ vaj palem olenge te rodel reparacija kotar o maribe. O totalno numero kotar e mule Roma si pashe 300-500 milje manusha. Sar so phenel o Adam Bartosz, avrijal kotar o 50 milja Roma traisarena sine ki Polska angleder o maripe, thaj olendar pashe 35 milja si mudarde, so phenela kaj kodo numero kerela 70% kotar e sasti Romengi populacija ko them.6

Agnieszka Południak | Situation of Roma communities under communism | Non Fiction | Polska | 2017 | rom_10045 Licensed by: Anna Mirga-Kruszelnicka| Licensed under: CC-BY-NC-ND 4.0 International | Provided by: RomArchive

Ispidimo Beshipa thaj i Komunistichko Era

Palik o mariba, e Polskakeri societa/sasoitnipa/ sine mobilizirimi te vazdel palem o them khetane e neve komunistichko politichko tasvireja/fremeja/ – akardo »produktivizacija« thaj buti vash e khetanutno savorengero lachipe so gindil pes te involvirinel ko proceso sa e themutnen.aktivistora.

Adam Bartosz | Roma from Tarnów on a Labour Day march, circa 1990 | fotografija | Polska | May 1, 1990 | Rom_10085 Rights held by: Adam Bartosz I Licensed by: Adam Bartosz | Licensed under: CC-BY-NC-ND 4.0 International | Provided by: Adam Bartosz – Private Archive

Ko 1952 bersh, o Gavernoskoro Prezidiumo lijas andre /adoptuisarda/ draft zakono (no. 452/52) akardo W sprawie pomocy ludności cygańskiej przy przechodzeniu na osiadły tryb życia (»Te azutisarel pes i Gypsy Populacija te adaptirinel pes pe beshipaskere dzivdipaskere thana te trail pe than«), crdijas o proceso te kherel pes zorasar pe Roma sedentarizacija sar kotor taro anav »Romani produktivizacija«; palik o maripe, buteder kotar e 75% kotar e Roma ki Polska dzivdinena sine peskoro nomadsko stilo. Majangle, o kompromiso dendi volja pe beshipe naj sas but efektivno.

Dzaindoj palik e reporto /publikacija/ kotar O sytuacji ludności cygańskiej (»i situacija kotar e Gypsy Populacija«) ikaldo ko 1964 bersh, e autoritetija irisarde te imlementirinen policisko metodija thaj represije, ispidindoj e Romen te chinaven olengero nomadsko dzivdipasko trajo. Numa ko palutne 1980 bersha, e Romane karavanora nakhaven pes ikljona avri kotar e Polskakereo pejsazora.7 O uprune vakerde draft zakonora, olengeri asimilaciono thaj paternalistichko natura/karaktero/, definirinela i politika kotar e Polskake autoritetija pe Roma dzi pe mashkarutne -1980 bershalipa, markirindoj olen sar socijalno problemo.

O Romano mishkipe ki komunistichko era dikhljas peski rosh. E avgo Romane organizacije sine panle e kulturaja thaj edukacijajaj thaj sar gasave na (vaj palem nashti sas) te resljaren politichko vaj civilno/themutnengere/ ambicije. I avgo Romani organizacija Polskate, o Komitet Cygański (»Gypsy Komiteto«), sas kerdino ko Wałbrzych pe 1951 bersh, e azutipaja kotar e lokalno autoritetija thaj olekero prezidento sas o Andrzej Siwak. Ko 1952 bersh, o Komiteto sas transformirimo ko Wojewódzki Zarząd Stowarzyszenia Cyganów Osiadłych w Wałbrzychu (»Provincisko Bordo /legaripasko badani/kotar e Beshutnengi ›Gypsies‹ Asocijacija ko Wałbrzych«).

Ko 1963, si resljardo azutipen kotar e administrativno autoritetija, thaj dujto Romani organizacija sas vazdimi kerdi ki Polska, sar inicijativa vazdimi kotar e Roma taro o Tarnów, mashkar olende sas thaj o Andrzej Siwak khon avilas peske familijasar. I Cygańskie Stowarzyszenie Kulturalno-Społeczne (»Socio-Kulturaki ›Gypsy‹ Asociacija«) majlungeder kerel buti ki Polska sar Romani organizacija. Ko 1984 bersh, Romani asocijacija kasko beshipasko than si ko Tarnów, legardi kotar e Józef Kamiński, pharuvdas pesko anav ko Stowarzyszenie Kulturalno-Społeczne Romów (»Socio-Kulturno Romani Asocijacija«), thaj olekero beshipasko than sine ko Dom Kultury Romów (»Romano Kulturako Kher«).8 O paruvdo anav kotar e »Gypsy« pe »Roma« sine simbolichno; reflektirindoj o fenomeno pe etnikano barikanes korkorutno gindipe mashkar peskere membrora. I asocijacija, korkori e Adameja Bartosz khon si – etnografo thaj romologo- khelde bari rola ko promoviribe pe romani kultura thaj historija.

unknown | Chronicle of the Gypsy Cultural-Educational Association"Novo Drom" ("New Life") in Tarnów, by the Roma Association in Tarnów | historisko dokumento | Polska | 1963 - 1982 | Rom_10087 Rights held by: Roma Association in Tarnów | Provided by: Adam Bartosz – Private Archive

Akaja kooperacija dija rezultato te phutrel pes i avgo Polskaki Romani egzibizija/prezentacija/, telalo o anav Cyganie w kulturze polskie j (»›Gypsies‹ Ki Polskakeri Kultura«), ko jekh kotar e filijale ko Tarnów e Muzejo pe Majo 1979 bersh. I egzibicija sine vazhno pundro kerdo anglal ko kreiribepe pe avgo permamentno/stalno/ egzibicija ko Romengo anav, phutardo ko 1990 bersh ko nevo- Ethnografichko Muzejo, pe kedin kotar o 4-to Lumako Romano Kongreso.

Mashkar o nakavibe kotar e 1970 bershalipa thaj e 1980 bershalipa, e avutne Romane kulturne asocijacije sine vazdime kerde ko Olsztyn, Żyrardów, Andrychów, thaj o Płock – sar deibe sovli te bajraren peskere kulturno thaj organizaciko aktivitetija mashkar e Roma. O bareder kerdo religiozno aktiviteto kelda vazhno rola ko proceso. Ko 1980 bersh, o rashaj Edward Wesołek kerda propaganda pi oleskeri ideja vash e Romengero dzaipe pe religiozno drumo ko sunto kher /hramo/ e Marian-esko, specijalno ki JasnaGóra ko manastiri/devlesko kher/, vov arakhla drumo te legarel khetane te dzan jekhe grupa kotar e Romane reprezentaton pe 8-to Decembro 1981 bersh, odoleja phundreja angle si kerdi lokheder integracija e polsko grupenge, thaj sa e Romenge Polskatar. Akaja data sine markirimi sar bershesko dzaipe pe sunto drumo.

Ko 1979, o Wesołek crdija te editirinel o avgo Romano magazine, telal o anav Deweł Sarengro Dad (»O Devel si Sarinengero Dad«). O magazini sine kerdo pe religiozno tematora, numa musaj te lel pes telal i sama kaj telal ki rosh mashkar e trubuimatar kherel pes respekto pe Romani chib. Ko 1986, o rashaj Stanisław Opocki vazdija i inicijativa so kerdili dureder tradicija o Roma te traden pe sunto devleskero drom ko develskero kher ko Marian ki Limanowa, drom so thaj avdive achilo dureder tradicija.

Adam Bartosz | Romani pilgrimage to Limanowa | fotografija | Polska | 1992 | Rom_10081 Rights held by: Adam Bartosz | Licensed under: CC-BY-NC-ND 4.0 International | Provided by: Adam Bartosz – Private Archive

Trujal i vrama kotar e krize vaj politichko turbulencije ki Polska, e Roma sas sakana zhertvenge bakre kotar e socijalno frustracije. O fenomeno pe averzije thaj agresije pe Roma si ilustririme ko incidentora kotar kodi vrama kerde ki Łuków thaj Kłodawa pe 1976bersh; ko Konin thaj Oświęcim pe 1981 bersh; thaj ki Mławan ko 1991 bersh. Palik e anti-Romane incidentora ko Oświęcim, e autoritetija dije shaipe e Roma te mukhen o them te dzazn ko Svedo thaj Chacherigesko Nemco, e anavkerde alaveja »ruvenge tiketora« (jekhe-dromesko tiketo). Trubuj te phenel pes kaj i avgo grupa geli ko Svedo pe 13-to, Decembro 1981bersh – pe kodo give khana sas ikaldo avri e Armijako zakono ki Polska.

Agnieszka Południak | Anti-roma pogroms during communism | Non Fiction | Polska | 2017 | rom_10046 Rights held by: Anna Mirga-Kruszelnicka | Licensed under: CC-BY-NC-ND 4.0 International | Provided by: RomArchive

Transformacijako Periodo – E Roma ki Demokratichno Polska

I politichko transformacija kotar e 1989 bersh andas barvalipen ki Romani komuniteta, ko so duj riga sar pe kultura kidijal thaj pe politika. Kodo sas rezultato kotar e neve shaipena, dende kotar e demokratsko sistemo, sar thaj o efekto kotar e kerdine kontaktija pe internacionalno romane mishkipa. O numero kotar e Polskakere Roma, sar so si o Andrzej Siwak, Stanisław Stankiewicz, thaj o Józef Kamiński, lije than/participacija/ ko 3-to Lumako Romano Kongreso pe 1981 bersh.

O shtarto Kongreso sine organizirimo pe 1990 bersh pashe Varshavate, ki koperacija e Stanisław –eja Stankiewicz kotar o Białystok. Akava sine avgo Kongreso thaj avgo drom lije than e Roma kotar e Chacherigesko Bloko. Vash e akaja kedin, o magazino Rrom p-o Drom si kreirimo, thaj editirimo kotar e Stankiewicz, khon sas elektirimo sar dujto Presidento ki Internacionalno Romani Unija.

Agnieszka Południak | Transformation period – importance of democracy for Roma | Non Fiction | Polska | 2017 | rom_10047 Rights held by: Anna Mirga-Kruszelnicka | Licensed under: CC-BY-NC-ND 4.0 International | Provided by: RomArchive
Adam Bartosz | 3rd World Roma Congress in Göttingen | fotografija | Germania | May 16, 1981 - May 20, 1981 | Rom_10080 Rights held by: Adam Bartosz | Licensed under: CC-BY-NC-ND 4.0 International | Provided by: Adam Bartosz – Private Archive

Tragichno trafikesko bibahtalipa ko 1991 bersh kerda bilachipe te kerel pes Romengo pogrom/eksterminacija/ ki Mława. Akava andas direktno impluso te vazdel pes kreirinel pes Stowarzyszenie Romów w Polsce (»Asocijacija kotar e Roma ki Polska«); e organizacijako ciljo sas te reprezentirinel peskere komuniteta trujal e kontaktora ki sasti luma. I organizacija si kreirimi sar inicijativa katar o Andrzej Mirga, reprezentativo kotar e grupa Bergitka Roma, sar vi kotar o Roman Kwiatkowski, reprezentativo kotar e grupa Roma Polskatar. Naj sas koincidencija soske i asocijacija sine registririmi ko Oświęcim. Si vazhno te dzanel pes kaj akava sine avgo asocijacija kasko ciljo sine klaro /vuzheste/ aspiracije pe politika thaj reprezentacija. I organizacija dela sas pakiv thaj respekto pe tradicija – sine kreirimi e saste dzanibaja thaj konteksteja khetane kotar e Šero Rom9, thaj vov sas o majucho tradicionalno autoriteto mashkar e Roma Polskatar.

E statutoske ciljora kotar e akaja asociajacija sine azutime e saste participacijaja kotar e sasti Polskakeri societa/sasoitnipe/, rodindoj legalno Romengero prepindzaripe sar minoriteto, deindoj protekcija, deindoj saste kondicije te arakhel pes i baravali Romani tradicija, chib thaj kultura (te phenas, trujal leipe akcije sar publiciribe »Dialogo-Pheniben« so si kvartalno kotar 1995).

I organizacija kelda peski esencijalno roljaki panli e komemoracijaja pe Romengo Holokaust (Porrajmos) rodindoj reparacija vash e Romane zhertve /viktime/. Sine dendo azutipe thaj kotar e vazhno Polskake politichko persone, sar so si o Lech Wałęsa thaj Jacek Kuroń; sine kerdo kontakto thaj e papasar kotar kodi vrama o Pope, John Paul II, khon simbolichno dija azutipe pe organizacijakere aktivitetija vash e promocija pe Romane hakaja ki Polska thaj ki Europa.

Agnieszka Południak | Setting up the Association Of Roma In Poland (Stowarzyszenie Romów w Polsce) | Non Fiction | Polska | 2017 | rom_10049 Rights held by: Anna Mirga-Kruszelnicka | Licensed under: CC-BY-NC-ND 4.0 International | Provided by: RomArchive

Politichko Aktivitetija – Leibe Participacija pe Alusariba/Elekcije/

O transformacijako periodo thaj i nevi Polskaki demokratija phutardas neve shaipena kotar e leibe participacija ko politichko thaj civilno Romengero trajo. Ko 1991 bersh, o Andrzej Mirga thaj o Stanisław Stankiewicz sine e avgo Roma ki Polska kandidatora vash e Parlamentarno alusariba /elekcije/ ki Them, mobilizirime kotar e Nemcisko Minoritetengi Partija.

Ko 1993, o Andrzej Mirga sas kandidato vash e elekcije, reprezentirinoj e Unia Demokratyczna (Demokratsko Unijaki Partija), kodo iklio bilache vi da jekhvar; vov legardas peskeri kampanja ko Kraków, khetane e vazhno bare manushencar kotar e Polskako politichko scena, sar so si e Jan Maria Rokita and Hanna Suchocka (Polskaki Premierka mashkar i vrama kotar e 1992-1993 bersh). Katar kodi vrama dzi akana ni jekh javer Romano representativo na avilas kandidato pe elekcije.

Agnieszka Południak | Participation in the parliamentary elections | Non Fiction | Polska | 2017 | rom_10048 Rights held by: Anna Mirga-Kruszelnicka | Licensed under: CC-BY-NC-ND 4.0 International | Provided by: RomArchive

Nekobor Romen sine baht to oven alusarde pe lokalno nivelo, ko komune thaj themutnengo/civilno/konsilija (sar te phenas i Ryszard Rzepka sine alusardi vash e Czarny Dunajec Foreskero Konsilo, ko period taro 1998-2002 bersh). Specijalno kejso kotar e Romengeri participacija ko politichko dzivdipe si I nevi andini funkcija sar /Plenipotentiary/ /generalno konsiliero/ambasadoro/ pe Nacionalno thaj Etnikane Minoritetija; I Elżbieta Mirga-Wójtowicz astardas olakero than pe kodi pozicija ko Małopolskie Provincija (2008-2014), thaj i Justyna Matkowska sine nominirimi ki jekhutni funkcija ki Dolnośląskie Province ko 2016 bersh.

Unia Demokratyczna (Democratic Union Poland) | Andrzej Mirga's Electoral Flyer 1993 | lifleto | Polska | 1993 | Rom_10042 Licensed by: Andrzej Mirga | Licensed under: CC-BY-NC-ND 4.0 International | Provided by: Andrzej Mirga — Private Archive

Komemoracija pe Romengo Holokaust – Nevo Elemento kotar e Romengo identiteto thaj Solidariteto

O phuchibe pe Romengo Holokaust sine funda kotar e angle maribasko periodo pe Romano mishkipen ki Evropa; prepindzarindoj o rasistichko karaktero kotar e Lumako Maripe II pe persekucije, i komemoracija ko anav kotar e Romane zhertvi/viktime/ sine kotor katar e glavno ciljora e avgo romane organizacijenge.

I Oświęcim- beshipaskeri Asocijacija kotar e Roma ki Polska sas kotor katar akala aktivitetija. Kotar e 1992 bersh, i organizacija kerda serija kotar e inicijative, so ande pharuvipen pe komemoracijengo karaktero, implementirime katar e Romani Rose thaj E Nemcisko Sinti ko Auschwitz-Birkenau ko Nacistichko mudaribaskere kampora. E Komemoracija lijas neve politichko-aspektora, palikerindoj e participacijake so lijas e Polcisko gaverno, e ambasadorenge kotar e Amerika, Njemco, Izrael, thaj avera thema; e pan-Roma dije – buteder inkluziviteto vash e sa Roma, soske sine buvleder involvirimi e Romengeri participacija kotar e javera thema avrijal o Njemco; o identiteto kerela reference akharindoj pe buti so kerdas i Polskaki Romani poetesa »Papusza« (Bronisława Wajs).

Ko 1994 bersh sine kerdi 50-bershengeri komemorativo khedin ko anav tari likvidacija pe Zigeunerlager kotar e KL Auschwitz-Birkenau thaj sine specijalno vazhno. I kedin sine kerdini vakeripaja kotar e 1993 besheskeri publikacijaja kotar e Auschwitz-sko Muzejo telal o anav »Księga Pamięci: Cyganie w KL Auschwitz-Birkenau« (Memorialno Lil: Gypsies ko Auschwitz-Birkenau koncretaciono kampo) e komemorativno khedipasar, sikavdindoj i muzika hramosardi kotar o Jan Kanty-Pawluśkiewicz e Papusza-kere poemencar. »KsięgaPamięci« sine dendi e John Paul-eske II ki vrama pe oficijalno oleskeri vizitakotar e Asocijacija ko Vatikan ko 1994, kote so lija than/participacija/i Karl Stojka.

Agnieszka Południak | Commemorating the Roma Holocaust | Non Fiction | Polska | 2017 | rom_10050 Rights held by: Anna Mirga-Kruszelnicka | Licensed under: CC-BY-NC-ND 4.0 International | Provided by: RomArchive

Pawluśkiewicz vazdijas nekobor kotar akala gilja ki simphonisko poema telal o anav »Harfy Papuszy« (Papusza-ki ’s Harpe).10 I premijera sine ko 1994 bersh ko Kraków’s – Błonia Parko sar kotor katar e komemorativno khedin pe Romengero Holokaust. I publika kotar e 10 milje dikhle akava spektaklo ki rezija taro o direktoro Krzysztof Jasiński I scenografija sine kerdi kotar e Władysław Hasior thaj e performanso sine kerdo kotar e Amerikake operakere gilavutne Gwendolyn Bradley, Elżbieta Towarnicka, Bożena Zawiślak-Dolny, thaj Andrzej Biegun. O shou/show/ sine sikavdo thaj dendo avrijal emitirimo /mukhlo ko eter/kotar e Polskaki Televizija. Akava spektakularno bahtaribe/uspeho, sukseso/ thaj baro resljaribe dije kontribucija te anel pes bareder gindo, sama pe historikako gindo mashkar e Roma, numa majbut kotar e sa–mashkar e madzoritetaki societa thaj Polskake autoritetija.

Ko 1997 bersh, nekobor bersh I Asocijacija ispidijas zor, thaj resljardas azutipe ko olakere akcije kotar Nemcisko Sinti, e Romani Rose kote so resljarde pes specijalne rezultatija phutarindoj e permamentno ekzibicija /sikavipen/kova si kerdo ko anav thaj pakiv pe Roma Holokaust telal o nacistichko legaripe ko bloko numero 13 kotar e KL Auschwitz-Birkenau.

Ko 1996, o Adam Andrasz, o president kotar e Tarnów Romani Asocijacija, thaj o Adam Bartosz kotar o Tarnów Distriktesko Muzejo vazdije inicijativa vash e Internacionalno Romano Memorijengo Karavani, sar brsheskero khedinkova so kerela pes sako bersh vi akala divesa. Kodo si rekonstrukcija kotar e piribasko karavano, kote so lena than e Roma thaj na Romane participantora/dzene/, von dzana keren vizita pe thana kote so o Roma sine telal I tortura thaj masovno mudarde ko Romano Holokausto. Ki 12-to edicija kotar e Internacionalno Romano Memorijengo Karavano, sine sikavdo o Romano Holokausesko Memorijalno than ko Borzęcin Dolny, dizajnirimo kotar e Małgorzata Mirga-Tas, Romani artistka.11

Ko 2011 bersh, pala i inicijativa vazdimi kotar e Romane membrora ki Khetani Komisija kotar e Gaverno pe Nacionalno thaj Etnikane Minoritetija, kola so kherena buti telal o tasviri/fremo/kotar e bucharni grupa pe Roma, vazdimi telal e Khetani Komisija kotar e Gaverno pe Nacionalno thaj Etnikane Minoritetija, thaj ki koperacija e Parlamentarno Komiteteja pe Nacionalno thaj Etnikane Minoritetija, Sejm /o teleder kher kotar e parlamento/ i Polsko Republika vazdijas o 2-to Avgusto sar Memorijalno give pe Sintengo thaj Romengo Holokaust. O prezidento Bronisław Komorowski astardas ceremonijalno khedin ko avgo bersh.

Avdive, I komemoracija pe Romano Holokaust si vazhno konstitutivno elementi pe Romano identiteto. Anela pes dzivdipe ko nekanutne bistarde bucha kerdine ki vrama kotar o Roma Holokaust, pe date vi e thana/lokacije/kola si komemoririme, odoleja kherela pes jekh narativo pe kolektivno memorija vi solidariteto. Kodoleja propagirinela pes memorija vi pe prominentno/lache pindzarde/ persone kotar e Romani historija, sar so si i Alfreda Markowska – »Noncia« (Romano anav).

I Alfreda Markowska si Polskatar Romani dzuvli, savi so nakavdas o pogrom, ki maribaski vrama thaj voj crdija pe rig 60 Romane thaj Bibolden chavoren ma te oven mudarde pe mudaribaskere lokacije thaj te oven transportirime. Ko 2006, o presidento Lech Kaczyński dijas olake ordeno kotar e Polonia Restituta, »vash olakeri zor thaj zuralipe pe olekero heroizmo thaj specijalno kontribucija so kerdas te crdel pe rig ma te oven hasarde manushikane trajora/dzivdipena/«.

E memorije kotar e Romano Holokaust si but vazhno vash e terneder generacije. Kotar e 2010, o ternYpe, Internacionalno Romano Ternengo Netvorko, astarela komemoracije pe 2-to Avgusto kote so organizirinela ternengere khedina ko Kraków thaj Auschwitz. Ko 2014 bersh, pe 70-to bershipa, o ternYpe kidijas buteder kotar e 1000 ternen kotar e 25 thema ki Europa, thaj kerdas o majbaro komemorativno khedipe ki historija.

ternYpe – International Roma Youth Network | Booklet of 2014 Roma Genocide Remembrance Initiative "Dikh h na bister!" | printimo materijali | Polska | 2014-07 | Rom_10009 Licensed by: TernYpe — International Roma Youth Network I Licensed under CC-BY-NC-ND 4.0 International I Provided by: ternYpe — International Roma Youth Network

Reprezentacija kotar e Romane organizacije

Khana pelas tele o komunizmo thaj crdijas i transformacija ko1989 bersh dijas pes shaipe e Romenge ki Polska te resljaren buteder subjektivno politichko rolja. Sikavde pes neve Romane organizacije (nekobor desha ki avgo dekada); Sikavde pes/iklile/neve Romane liderija, ambicijencar te len participacija ko politichko thaj civilno dzivdipa; E Roma vazdije inicijative thaj relacije e reprezentantoncar kotar gaverno thaj crdije socijalne dijalogora pe tematora sar so si o Roma Holokaust vaj socijalno struktura (sar mitingora/khedipa/kerdine mashkar e Šero Rom Kozłowski e Jacek Kuroń palik e Mławako pogrom). O them kerdas minoritetengo politichko /fremo/tasviri thaj institucije, kola so dena azutipe vash e inicijative vi minoritetenge aktivitetija.

Crdena neve liderija thaj organizacije, kola so dena kontribucija vash e Polskako Romano mishkipe. Jekh gasavo kejso si e Związek Romów Polskich (Polskaki Romani Unija), kherdini pe 2000 bersh olakero o prezidento, si o, Roman Chojnacki. I organizacija lela than ko Khetanutno Komiteto; ko fremo/tasviri/ kotar e 2004 gavernesko Programo vash e Romani komuniteta ki Polska, lela obligacija te kreirinel lista kotar e Romane studentora kola so resljarena pesko hakaj te len la. I Unija astarela/kherela/ buti pe Romengoro Holokaust, specijalno pe mudarde Roma ko koncentraciono kampora/logora/ thaj vi ko javerder thana/forora/ kotar e Centralno thaj Upruni rig kotar e Polska (te phenas sar o komemorativno than ko anav e Romenge kotar e Treblinka.

Nacionalno thaj Etnikane Minoritetija thaj o Regionalno Chibjakero draft Zakono

Ko agor katar e komunistichko era ki Polska, o phuchibe pe manushikane hakaja avilas jekh kotar e fundavne tematora lende kotar e desidentora/protestantora/kola so marena pes sine vash i demokratija ki Polska. Khana crdijas angle i demokratija, e manushikane hakaja avile vazhno konstitutivno elemento kotar o nevo rezhimo, thaj akala debate si chuvde andre ko phuchibe vash e minoritetenge hakaja ki Polska.

Kotar e avgo 1990 berh, o Sejm /teleder parlamentesko kher/ko Komiteto pe Nacionalno thaj Etnikane Minoritetija, legardo kotar o Jacek Kuroń (thaj formalno kerdino Sajmesko zakono kotar e 31 Julo), crdijas peske bukjaja te kerel buti pe Zakono vash e minoritetija; e avgo inicijalno zakoneske proekcije sine khedime thaj dende ko 1993 thaj 1994 bersh. E reprezentatntora kotar e Romane organizacije lije participacija pe debate vash e zakoneskeri forma thaj e zakoneskere regulacije vash e nacionalno minoritetija ki Polska.

Piotr Wójcik | Meeting between Sero Rom, Henryk Kozłowski and the Minister of Labour and Social Policy, Jacek Kuroń | fotografija | Polska | Oct. 19, 1992 | Rom_10052 Rights held by: Piotr Wójcik | Licensed by: Gazeta Wyborcza/Agora | Licensed under: CC-BY-NC-ND 4.0 International | Provided by: Gazeta Wyborcza/Agora (Poland)

O Nacionalno thaj o Etnikano Minoriteto thaj o Regionalno Chibjakero draft Zakono sas pe agor lendino andre /akseptirimo/ pe 6 -to Januaro, 2005 bersh. O Zakono definirinel e Romen sar etnikano minoriteto;specijalno, sas pharuvdo ko duj Romane dijalektora vash e (Polsko Roma thaj Bergitka Roma); O draft Zakono vazdijas te kherel pes kotar e gaverno Khetanutni Komisija vash e Nacionalno vi Etnikane Minoritetija, sar badani kova ka anel decizije thaj ka kerel aktivitetija deibaja godzi e Premiereske. Deibaja shajdipe te oven hemime e Roma andre, i Komisija chuvela andre thaj duj reprezentanton kotar e majbare duj grupe kotar e, Polska Roma thaj Bergitka Roma. I Komisija chuvela andre e Bucharne Grupa vash e Roma, kote so e dzene andre si Roma thaj reprezentirinen e Romen kotar e sasti Polska peskere (22 membroncar/dzenencar/).

Agnieszka Południak | Towards legal recognition of Roma as a minority | Non Fiction | Polska | 2017 | rom_10051 Licensed by: Anna Mirga-Kruszelnicka| Licensed under: CC-BY-NC-ND 4.0 International | Provided by: RomArchive

Programa vash e Romani komuniteta

Kotar e 2001, palik e inicijativa kotar e Polskako gaverno thaj e Romane aktivistora, kote so sine thaj o Andrzej Mirga, Marian Gil, Zenon Bołdyzer, Andam Andrasz, Janusz Kamiński, Tadeusz Gabor, Paweł Becherowski, Krystyna Gil, thaj e Sylwester Szczerba, mashkar e avera kotar e Małopolskie Province kerdini si Pilot Programa kotar e »2001- dzi pe 2003 bersh vash e Romani Komuniteta ko Małopolskie Province«.

I Harangos Romani Edukativno Asocijacija kerdas evaluacija pe edukativno kotor /sekcija/ katar o Programo, kerindoj zureder i decizija kotar e 2005 bersh andini kotar e Ministerengo Konsilo te del pes volja /akseptirinel pes/ nacionalno buvleder i »Programa vash e Romani Komuniteta ki Polska«. Ko 2011 bersh trujal /independentno/korkorutno rodipa si kerdi evaluacija pe programo ko anav katar e Ministeriumo pe andrune bucha thaj Administracija. O reporto so avilas kerdas pes, khetane e dende rekomandacijencar thaj /konkluzijencar/sugestijencar/, e EU-skere direktivencar, thaj e Decizijaja kotar e Europakere Unijako Konsilesar kotar e Nacionalno Romane Integracijako Strategijako fremo/tasviri/, kote so sine thaj e e konsultacije kerde e Polskakere Romencar, sae dije i funda te kherel pes o nevo programo vash e bersheskere periodija mashkar e 2014-2020.

Vazdipe thaj Promocija pe Romani Kultura

I Demokratsko Polska dijas buteder shaipena thaj metode vash e promocija thaj vazdipe ko Romano arto thaj kultura. Kotar e 1990 bershalipa, buteder Romane giljavutne thaj khelibaske ansamblija sine kerde: Kałe Bała sine kerdo ko 1992 bersh ande CzarnaGóra, ki rezhija/telal i direktorka/ Teresa Mirga, poetesa, kompozitorka thaj giljavni; Don Vasyl (Vasyl Schmidt) avilas Polskako bona fide /cherenji/ pop star12.

Baro numero kotar e festivalora thaj koncertora sine organizirime. Ko avgo kotor katar e 1989 bersh,pe inicijativa kotar e muzikanto thaj virtuozo Edward Dębicki, »e Romane Dyvesa Internacionalno Gypsy Bando Khedipasko festival »sine kerdo/formirimo/ ko Gorzów Wielkopolski«. O Internacionalno Romano Kulturno thaj o Giljengo Festivalo dzala sine ko eteri dendo emitirimo kotar e Polsko TV, thaj thavdela na achovela kotar e 1997. O Karol Parno Gierliński, sklupturo, pikturo, poeto, thaj hramovibasko manush, lijas /nagrada/resljardas respekto sar dendo Prepindzardo Kulturako Serviso ko 2001 bersh thaj lijas Sumnakano Troshul Susine sar palikerpe ko 2011 bersh, kodo sas vazhno figura, kote so pharuvel pes o politichko aktiviteto e artistikane thaj e edukativne zoraja.

Kotar e 1990 bershalipa, specijalno palik o leibe andre o zakono pe regulative vash e minoritetenge hakaja, e Romane organizacije thaj e liderija aktivno kherena buti pe promocija vash e romani kultura thaj identiteto. Numero kotar e publikacije hramosarde kotar e Roma si publikuime; thaj o numero kotar e butikeribaskere khedina thaj festivalora vash e Romani kultura barile. Ko 2007 bersh, i Karol Parno Gierliński kerda o Romano Primer lil, so si publicirimo ki Polskas vash e Polska Roma thaj Bergitka Romane dijalektora; ko 2009, o Jan Mirga kerda publikacija ikaldas Polskako-Romano alavari. I Teresa Mirga, Izolda Kwiek, Edward Dębicki, thaj o Stanisław Stankiewicz von savore kerde publikacije peskere poemencar thaj poezijaja; avera autorija kerde publikacija vash /ikalde avri/ olengere paramise thaj chavorikane paramisa.

Ki 2007 bersh kerda pes kreacija kotar e »Romano Arto« grupa, savi so anela khetane sa e artiston so si Roma; Jaw Dikh Internacionalno Phutardo- Dzaibasko etero, si inicirimo kotar e Małgorzata Mirga-Tas, i Romani artiska kotar e Czarna Góra, si vi palem organizirimi kotar e 2010.

Romano Mishkipen ki Polska avdives

O proceso pe etnikani mobilizacija ki Polska tavdela dureder thaj evoluirinela, mangipaja te del pes drumo pe pharuvipen vi vazdipe palik e Avdivesutne Roma, bare thaj verver grupe kotar e pakivale thaj godzaver kompententno Roma kherena buti pe umal/areja/ kotar e edukacija vi kultura, sar thaj pe arakhipe pe tradicija thaj identiteto. Khetane, avrijal kotar e generacisko thaj grupakere ulavipa, von vazdena khetanutno komunitetakoro gindo thaj sikavena e trubuimatar kotar e koperacija thaj solidariteto, gindindoj kaj kodo drumo pe chachutno thaj jekhutno gindo vash e buti. O baro numero kotar e migracija kotar e Polskake Roma kerena zureder i internacionalno kooperacija thaj i influenca pe Romani politichko kultura, khere thaj avrijal.

Ko momento, isi pashe 120 Romane organizacije so si registririme ki Polska; mashkar olende, si buteder Romane dzuvlikane organizacije vaj palem si organizacije kola si legarde kotar e neve generacije kola si terne Romane